پوريا ناظمی

Knol در برابر Wikipedia

رقابت دانشنامه‌ها در فضای مجازی‌


جام جم: هفته گذشته نسخه بتای دانشنامه عمومی گوگل به نام Knol فعالیت خود را آغاز کرد. زمانی که دانشنامه عمومی ویکی پدیا کار خود را با اعتماد بر خرد جمعی آغاز کرد، کمتر کسی گمان می‌کرد روزی برسد که این پایگاه اینترنتی به مرجعی معتبر و پرارجاع در بررسی‌ها و پژوهش‌های عمومی تبدیل شود و حتی بسیاری از تحقیقات دانشجویی بر مبنای داده‌های این پایگاه شکل اولیه خود را پیدا کند. چنین پیشینه‌ای از دانشنامه‌ای عمومی باعث می‌شود وقتی گوگل اعلام می‌کند قصد راه‌اندازی دانشنامه‌ای عمومی دارد، اندکی تامل کنیم. مدیریت گوگل و آینده‌نگری مدیران آن، شهره آفاق است پس ورود این شرکت به بخش دانشنامه‌های آنلاین را باید به دقت دنبال کرد. شاید همان‌طور که گوگل شیوه تردد ما را در فضای مجازی دگرگون کرده است بتواند دنیای بررسی و تحقیق را در این فضا نیز تغییر دهد.

لری سنگر و جیمی والس، 2 بنیانگذار دانشنامه آنلاین ویکی‌پدیا زمانی که ایده خود را مطرح کردند، بسیاری از متخصصان و افکار عمومی با شک و شبهه به آن نگریستند. ایده آنها فراهم آوردن فضایی بود که هر کسی بتواند مدخلی را در یک دایره‌المعارف آنلاین باز کرده یا یکی از مدخل‌های آن را بدون آن که نام یا نشانه‌ای از خود به جای بگذارد، ویرایش کند. بسیاری بر این ایده خرده می‌گرفتند که در این صورت شما دروازه بزرگی را باز خواهید کرد تا افراد بی‌صلاحیت بتوانند در این دانشنامه دستکاری کنند و از سوی دیگر، برخی افراد خرابکار به وارد کردن اطلاعات نادرست در این مجموعه اقدام کنند، اما طراحان این ایده ادعا می‌کردند همه چیز را همه کس می‌دانند و اگرچه ممکن است چنین خطاهایی در این سیستم پیش آید، ولی خرد جمعی انسان‌ها و ویرایش افرادی که علاقه‌مند حقیقت هستند در طول زمان باعث می‌شود این اطلاعات اصلاح و در نهایت محصولی قابل اعتماد ارائه شود.

زمانی که در 15 ژانویه 2001 این وب سایت افتتاح شد، سیل مراجعه به آن فزونی گرفت و کم‌کم مقالاتی به زبان‌های غیرانگلیسی بدان افزوده و بخش‌های مختلف دیگری به مجموعه ویکی اضافه شد، مواردی از جمله لغتنامه ویکی، چند رسانه‌ای ویکی و... اما شاید خود بنیانگذاران آن نیز باور نمی‌کردند تنها 7 سال پس از آغاز به کار این دایره‌المعارف آنلاین، در سال 2008 میلادی بیش از 10‌میلیون مدخل مختلف به 253 زبان در این دایره‌المعارف قابل دسترسی باشد. اگرچه در طول این مدت برخی خرابکاری‌هایی در بعضی مقالات انجام شده است و نظارتی حداقلی را برای این مجموعه ایجاد کرده، اما در نهایت مشخص شد ایده اولیه بنیانگذاران چندان هم بیراه نبوده است و می‌توان به خرد جمعی مردم اعتماد  کرد. امروز بسیاری از بررسی‌ها و تحقیقات دانش‌آموزی و دانشجویی در اولین گام با بررسی ویکی پدیا آغاز می‌شود و در گام‌های بعدی با مراجعه به اطلاعات تکمیلی این داده‌ها کامل می‌شود.

پیشرفت سریع این دایره‌المعارف بسیاری دیگر را به فکر انجام ایده‌ای مشابه انداخت، اما کمتر کسی انتظار داشت پس از حمایتی که گوگل از ایده ویکی کرده و جستجوهای آن را در فهرست ارائه نتایج جستجوی خود ارتقا داده بود، خود دست به کار شود.

به این ترتیب گوگل که دارای رده دوم مراجعه کاربران در اینترنت است، دست به ساخت دانشنامه‌ای زده که بسیاری آن را برای ویکی پدیا  که رتبه  هفتم  ارجاع را میان تمام وب‌سایت‌های جهان دارد  رقیبی تازه می‌دانند. 13 دسامبر 2007 گوگل به طور رسمی اعلام کرد مشغول طراحی و راه‌اندازی طرحی به نام knol و با شعار واحد دانش (Unit of Knowledge) است. سرانجام هفته گذشته نسخه بتای این دانشنامه در نشانی
http://knol.google.com  آغاز به کار کرد. این دانشنامه اکنون مانند روز‌های اول ویکی پدیا مدخل‌های زیادی ندارد، اما بسرعت در حال رشد و پیشرفت است. اگرچه در اولین نگاه بسیاری این دانشنامه را رقیب گوگل می‌دانند، ولی تفاوت‌های آنها باعث می‌شود این پدیده را فراتر از یک رقیب ساده برای دانشنامه‌ای محبوب بنگریم.

بحران هویت‌

یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های موجود میان 2 دانشنامه اینترنتی مورد بحث، موضوع هویت نویسندگان مقالات است. ویکی پدیا با تاکید بر خرد جمعی و این که هیچ میل شخصی نباید عاملی برای دستکاری در متون شود و برای این که از اظهارنظرهایی که فقط برای ابراز وجود و مطرح شدن نام‌ها ممکن بود صورت بگیرد، هویت نویسندگان و اصلاح کنندگان مقالات را مخفی نگاه می‌دارد و آنها را آشکار نمی‌کند. اما گوگل ایده متفاوتی را در knol در پیش گرفته است. در این ایده جدید، تنها اشخاصی حق نوشتن مطلب یا ویرایش یا اضافه کردن نظر بر یادداشت‌ها را دارند که قبلا در سیستم گوگل ثبت نام کرده باشند و مشخصات و هویت آنها معلوم باشد. تمام مطالب با نام نویسندگان آنها در این دانشنامه نشان داده می‌شود. طراحان این دانشنامه بر خلاف طراحان ویکی پدیا معتقدند ذکر نام و شناسنامه حرفه‌ای و در دسترس بودن آنها باعث می‌شود افراد به نوشته خود به عنوان سندی نگاه کنند که معرف آبروی حرفه‌ای آنهاست، بنابراین با پذیرفتن مسوولیت حرفه‌ای مطالب خود، چیزی بنویسند یا آن را ویرایش کنند. این امکان اگرچه از یک نظر عملی حرفه‌ای به شمار می‌رود، اما از سوی دیگر پرسش‌های زیادی را مطرح می‌کند. بسیاری از مدافعان آزادی معتقدند مشخص‌شدن هویت افراد نویسنده مطالب اگرچه باعث می‌شود آنها مسوولیت حرفه‌ای عمل خود را بپذیرند، اما در عین حال ممکن است برای آنها مسوولیت حقوقی نیز در پی داشته باشد، بویژه در حوزه‌های سیاسی و اجتماعی خطر پیگرد برخی نویسندگان از سوی گروه‌های مختلف وجود خواهد داشت و این نگرانی ممکن است باعث شود جریان آزاد اطلاعات خدشه‌دار شود. در حالی که در جایی مانند ویکی پدیا شخص می‌تواند بدون نگرانی از فشارهای اجتماعی و سیاسی احتمالی، مطالب خود را بنویسد. بدین ترتیب به نظر می‌رسد بحران هویت نویسندگان دانشنامه‌های آنلاین به موضوعی حساس بدل شود که در سال‌های آینده میزان موفقیت knol در برابر ویکی شاید بتواند پاسخی به این پرسش دهد که کدام ایده درست است؟

آشتی میان علم و ثروت‌

داستان علم برتر است یا ثروت، داستانی قدیمی است که هنوز هم ادامه دارد و شاید هیچ گاه هم به پاسخ نهایی نرسد. این پرسش درباره نگارش دانشنامه‌های آنلاین هم وجود دارد. بنیاد ویکی‌پدیا با توجه به ارزش‌هایی که بدان پایبند است، پرداخت به نویسندگان و همچنین استفاده از آگهی‌های تجاری را در وب‌سایت خود ممنوع کرده است؛ بنابراین چون امکان سود مادی وجود ندارد نویسندگان تنها به دلیل علاقه خود به مشارکت در توسعه دانش، در این دانشنامه می‌نویسند و از سوی دیگر برای حفظ جایگاه این دانشنامه، از قبول آگهی هم خودداری می‌شود، در حالی که میلیون‌ها ارجاع روزانه به این دانشنامه و جایگاه این سایت میان مردم که در حال حاضر رتبه هفتم  را دارد، می‌تواند تعرفه‌های تبلیغاتی وسوسه‌برانگیزی برای آن تعریف کند. از سوی دیگر، گوگل که رشد اقتصادی انفجارگونه آن نمونه‌ای مثال‌زدنی در دنیای اقتصاد به شمار می‌رود، کوشیده در دانشنامه خود الگویی پیاده کند که پیش از این در موتور جستجوی خود از آن سود برده بود. در این روش، دانشنامه تبلیغات متنی را از مشتریان دریافت خواهد کرد و بنا بر نوع مقاله‌ای که شخص جستجو می‌کند، آن را کنار صفحه نمایش می‌دهد. با توجه به نیاز احتمالی جستجوگر به داده‌های بیشتر، احتمال کلیک کردن روی این تبلیغات بالا می‌رود. بدین ترتیب گوگل به ازای هر کلیک مبلغی را به دست می‌آورد و بخشی از آن را که البته مقدار اندکی است به نویسنده مطلب می‌پردازد. به این ترتیب مطالب پربازدیدکننده که لینک‌های مناسب کنار آن نمایش داده شود می‌تواند مبلغ بالایی را نصیب نویسنده آن کند.

اما در این زمینه هم بحث‌ها و جدل‌های زیادی مطرح است و درباره درست یا غلط بودن این ایده صحبت‌ها و نظرهای زیادی مطرح است که در گذر زمان می‌توان پاسخ تقریبی کارآمد بودن این روش را یافت. به هر روی Knol با استفاده از ابزار ویرایش راحت‌تری نسبت به ویکی پدیا (که به نوعی نیازمند یادگیری کدنویسی ویژه‌ای بود) وارد بازار دانشنامه‌های آنلاین شده است. رقابت دانشنامه‌ها ادامه خواهد یافت، اما آنچه اهمیت دارد این است که عرصه اینترنت و فضای مجازی، بستر جدیدی برای رشد دانش پدید آورده است که می‌تواند آینده آموزش و تحقیق را در سرزمین ما دگرگون کند.