پوريا ناظمی

در باب روز علم

روز گذشته (٣ شنبه) مصادف با 10 نوامبر، از سوی سازمان علمی، فرهنگی و آموزشی ملل متحد (یونسکو)‌ روز جهانی علم نامگذاری شده بود این روز از سال 2001 در تقویم برنامه‌های این سازمان قرار گرفت تا با همکاری همه کشورهای عضو با برگزاری آن اهدافی چون تقویت افزایش توجه مردم به نقش علم در جامعه پایدار، درخواست از ملت‌ها برای تبادل دانش، دعوت از نهادهای ملی و بین‌المللی برای استفاده از علم برای منافع جامعه و جلب توجه چالش‌هایی که علم با آن مواجه شده است، دنبال شود.

امسال شعار این روز، «روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه» بود. عنوانی بزرگ برای هدفی بزرگ‌تر. در عین حال امسال روز علم در حالی برگزار شد که همین سازمان (یونسکو)‌ سال‌جاری را سال جهانی نجوم نامیده بود. در حقیقت روز علم در سالی که به نام یکی از شاخه‌های علم نامگذاری شده بود، انتظار برنامه‌های متنوعی را در ذهن تداعی می‌کرد. بخصوص اگر نگاه دقیق‌تری به دنیای اطراف خود بیندازیم. در مقیاس جهانی، علم با بزرگ‌ترین چالش‌های دوران خود مواجه شده است، تغییرات اقلیمی باعث شده تا توجه همه مقامات به روش‌های علمی و سرمایه‌گذاری در علم برای حل مشکلات پیش روی انسان معاصر جلب شود، چند هفته دیگر شهر کپنهاک دانمارک میزبان سران کشورهای جهان خواهد بود تا در این باره تصمیم‌گیری کنند. از سوی دیگر گران‌ترین تجهیزات علمی تاریخ بشر تا ماه آینده بار دیگر فعال خواهد شد. شتاب‌دهنده ذراتLHC درسدن پس از پشت سر گذاشتن رشته‌ای از حوادث دوباره کار خود را از سر خواهد گرفت، تعداد رویدادهای جهان علم در هر روز به حدی بالاست که عملا امکان مرور همه آنها وجود ندارد و به این ترتیب جهان علم بی‌وقفه پیش می‌رود و جامعه را هر روز به دنبال خود می‌کشاند. در ایران نیز جامعه‌ای جوان و با سطح تحصیلات بالا خود را غریبه از دنیای علم روز نمی‌داند و در پی افزایش جایگاه علمی خویش است، روز علم در چنین دنیایی و در چنین دورانی برگزار می‌شود تا به این فرآیند ترویج علم کمک کند. به نظر می‌رسد کشورهایی مانند ما با توجه به این جمعیت جوان و تلاش مضاعفی که باید برای جبران فاصله خود با مرزهای دانش نوین انجام دهد بیش از بسیاری از نقاط دیگر جهان باید قدر چنین فرصت‌هایی را بداند.

اما آیا از این فرصت‌ها استفاده درست می‌کنیم؟ آیا از فرصت روز علم استفاده مناسب برده‌ایم؟ آنچه از جستجوی برنامه‌های روز گذشته به دست آوردیم، ترجمه پیام مدیرکل یونسکو به مناسبت این روز و نمایشگاهی از تصاویرنجومی بود که در گالری کمیسیون ملی یونسکو به مدت 4 روز و هر روز 3 ساعت در تهران برگزار شده بود. حدس می‌زنم که چند جلسه رسمی دیگر هم برگزار شده باشد و البته شب گذشته قرار بود 3 گروه نجوم در ایران، عراق و سوریه همزمان آسمان را رصد کنند. دور از چشم رسانه‌ها و در غیاب مردم چنین اتفاقاتی برای بزرگداشت روز علم در کشور رخ داده و شکی وجود ندارد که برای همین اندک هم زحمات زیادی کشیده شده است. اما چطور می‌توان انتظار داشت تدارکی چنین ما را به اهدافی آنچنانی برساند؟ براستی از فرصت سال جهانی نجوم، روز علم، هفته ریاضیات و امثال آن چگونه استفاده می‌کنیم؟ چقدر مردم عادی فرصت آن را می‌یابند که به بهانه این ایام خود را در مواجهه با علم ببینند و چند درصد برنامه‌هایی که برای چنین رویدادهایی برگزار می‌شود، واقعا برای مخاطبان اصلی آن است؟ کافی است به دستاوردهای خود نگاه کنیم. هر بار در پایان چنین مناسبت‌هایی فهرست بلندی از برنامه‌ها که اعداد درشتی از بودجه را به خود اختصاص داده است، منتشر می‌شود، اما زمانی که آن را با اهداف برگزاری آن مناسبت تطبیق می‌دهیم می‌بینیم همه آن فهرست طولانی یا بخش عمده‌ای از آن تکرار فعالیت‌های همیشگی یا برنامه‌هایی بوده که برای افراد نامربوط برگزار شده است. روز علم را می‌توان در دانشگاه یا در مجمع استادان و معلمان علم برگزار کرد، اما آیا این افراد مخاطب برنامه‌های ما هستند؟ آنها خود در جریان علمند و اگر قرار است آشتی میان علم و مردم اتفاق بیفتد در حقیقت آشتی میان همین دانشمندان و فرهیختگان و کار آنها با مردم عادی مورد نظر است.

برگزاری نمایشگاه برای جمعی معدود از چهره‌های علمی، فرهنگی یا سیاسی اگرچه کاری پسندیده است، اما کاری نیست که به نام مثلا سال جهانی نجوم صورت گیرد. این سال، این روز و این هفته‌ها هدف خاصی دارند. مردم باید با علم روبه‌رو شوند. مردم عادی که در کوچه و خیابان زندگی می‌کنند، آنهایی که تماس مستقیم با علم ندارند، آنهایی که فکر می‌کنند علم، محیط زیست و بهداشت و فناوری دغدغه آنها نیست، کسانی که باید فرزندانشان را با جهان علم آشنا کنند در حالی که خود با آن بیگانه‌اند، این افراد مخاطبان ما هستند، اما آیا در برنامه‌ریزی چنین رویدادهای مبارکی به این مخاطبان می‌اندیشیم؟

شاید یک راه‌حل جستجوی کارهای ساده، عملی و ممکن و کوچک اما موثر به جای دنبال کردن کارهای بزرگ و خوش‌آهنگ، اما ناممکن بی‌سود و فایده باشد. فرصت‌هایی مانند روزهای گرامیداشت علم، سال‌های علمی، هفته‌های بزرگداشت دانشمندان و امثال آن، فرصت‌های گرانقدری است که اگر قدر آن دانسته شود، می‌تواند باعث جهش‌های بزرگ در روند رو به رشد علم کشور شود.

پی نوشت ها :‌

1- امروز‌(4 شنبه) متوجه شدم در مرز ایران و آذربایجان نیز صلح ستاره ها برنامه مشترکی به مناسبت این روز برگزار کرده که در متن بالا اشاره نشده بود

2- منظور از این متن به هیچ وجه کم ارزش نشان دادن کارهایی مانند صلح ستارگان یا FETU‌و یا حتی برگزاری نمایشگاه آن در مجلس یا کمیسیون ملی یونسکو نیست. هردو این پروژه ها مصوب دبیرخانه سال جهانی نجوم و بسیار موثرهستند. معتقدم صلح ستاره ها پروژه ای نمادین است که در جای خود بسیار موثر خواهد بود یا نمایشگاه FETU‌ در مجلس و کمیسیون کارهای خوبی هستند اما این نمایشگاهها اگربا مردم عادی مواجه نشوند در قالب روز علم یا سال نجوم قرار نمی گیرند. آنها صرفا کارهای خوبی هستند و اشتباه بزرگ این است که چنین برنامه هایی را به حساب کارنامه عملکرد سال جهانی نجوم بگذاریم

3- با احترام به همه کسانی که زحمات فراوانی برای سال جهانی نجوم کشیده اند معتقدم هیچ کار در خور وویژه ای در این زمینه در این سال که مناسب با فرصت استثنایی به دست آمده باشد انجام نشده است و فرصت طلایی این سال را از دست دادیم.