پوريا ناظمی

گفتگو با رئیس انجمن جهانی منجمان بدون مرز

 

پلی میان‌علا‌قه‌مندان آسمان
جام جم : مایک سیمونز در ایران چهره‌ای آشنا برای علاقه‌مندان به نجوم است. مردی که اعتبار بالای او در جامعه جهانی نجوم و تلاش‌هایش برای همگانی کردن نجوم باعث شد تا سیارکی را به افتخار او به نام سیمونز نامگذاری کنند.او اولین بار سال 1999 و در جریان طولانی‌ترین کسوف قرن به ایران سفر کرد و آنچه در ایران یافت، متفاوت با چهره‌ای بود که رسانه‌های ایالات متحده از این کشور ترسیم می‌کردند. بازگشت او همراه با معرفی ایران و فعالیت‌های نجومی ایرانیان در نشریات بین‌المللی معتبری چون آسکای‌اندتلسکوپ،Telescope(‌ِ‌ )Sky ، مرکوری(Mercury) و آسترونومی (Astronomy) شد.

او پس از آن بارها به ایران سفر کرد و به نقاط مختلف کشور و گروه‌های نجوم آماتوری کوچک و بزرگ ایران سر زد و حتی در طرحی ویژه برای برخی نقاط محروم ایران، تلسکوپ‌های کوچکی را از طریق انجمن‌های نجوم محلی آمریکا تهیه و به آنها هدیه کرد.

تاثیرات این سفر و سفرهای دیگر او بویژه به کردستان عراق باعث شد ‌ایده منجمان بدون مرز (AWB) در ذهن او شکل بگیرد و آن را با همکاری گروهی از افراد برجسته به شکل سازمانی در حال رشد تاسیس کند؛ سازمانی که در میان موسسان و مشاوران ارشد آن می‌توان نام‌های آشنایی چون انوشه انصاری، بابک امین تفرشی و بسیاری از افراد برجسته نجوم جهان را دید.

او قصد دارد به کمک AWB پلی میان مرزها بزند و به مردم یادآوری کند همه ما زیر یک آسمان گام برمی‌داریم. سال جهانی نجوم فرصتی بود تا او فعالیت‌هایش را گسترش دهد. سازمان تازه تاسیس او، مدیریت موفق‌ترین پروژه سال جهانی نجوم یعنی 100 ساعت نجوم را به عهده گرفت.

این طرح تا آن حد موفق بود که بخش دیگری برای آن به نام شب‌های گالیله‌ای شکل گرفت. گفتگوی ما با او در پایان سال جهانی نجوم شاخه‌های مختلفی را در برگرفته است.

 

بسیاری از ستاره‌شناسان آماتور ایرانی با نام شما آشنا هستند؛ مردی که عاشق آسمان است. داستان علاقه شما به آسمان از کجا آغاز شد؟

من از زمان خردسالی به ستاره‌شناسی علاقه‌مند بودم. همیشه دلم می‌خواست سیاره‌ها و ستاره‌ها را در آسمان ببینم، اما نمی‌دانستم چطور باید آنها را در زمینه آسمان پیدا کنم. وقتی 20 ساله بودم به کمک یک دوربین دو چشمی شروع به جستجو در آسمان کردم و فهمیدم هر چیزی کجای آسمان است و توانستم سیاره‌ها را ببینم و تشخیص دهم. اندکی بعد یک تلسکوپ خریدم و این‌‌گونه بود که فعالانه ستاره‌شناسی آماتوری را ادامه دادم.

ما همه از نجوم آماتوری صحبت می‌کنیم، اما وقتی کار به تعریف می‌رسد دچار مشکل می‌شویم. شما منجم آماتور را چگونه تعریف می‌کنید؟

این موضوع باعث‌ مباحث زیادی میان مردم شده است، اما ترجیح می‌دهم به جای درگیر شدن با آنها راه حل ساده‌تری را انتخاب کنم. به نظر من هر کسی که عاشق نجوم است و کاری را در این زمینه انجام می‌دهد، منجم آماتور است. بعضی از آنها تلسکوپ در اختیار دارند و برخی دیگر ندارند، اما همین که به آسمان نگاه می‌کنید به نظر من منجمی آماتور هستید. حالا ممکن است برخی‌ها به نظرشان در اختیار داشتن ابزاری مانند تلسکوپ یا انجام دادن کاری ویژه برای منجمان آماتور ضروری باشد، اما فکر کنم با همه تفاوت‌های موجود میان افراد علاقه‌مند، آنچه همه ما در آن با هم مشترک هستیم،‌ عشق به آسمان است.

شما بنیانگذار انجمن نجوم رصدخانه مونت ویلسن و رئیس انجمن نجوم لس‌آنجلس بوده‌اید. برخی از اینها گروه‌های آماتوری بزرگ هستند. در کشوری مانند ایالات متحده،‌ هدف از تشکیل یک گروه آماتوری چیست و اعضا و مدیران چنین گروه‌هایی چه کارهایی انجام می‌دهند؟

من اولین رئیس انجمن نجوم رصدخانه مونت ویلسن بودم و در چندین دوره بعد نیز این سمت به عهده من گذاشته شد؛ البته این انجمن با هدف کمک به رصدخانه مونت ویلسن تشکیل شده بود تا بتواند فرصت‌ها و تجربه‌های باارزش‌تری را در اختیار بازدیدکنندگان این رصدخانه‌ قرار دهد. به همین دلیل آن را نمی‌توان واقعا یک گروه آماتوری دانست. بعضی از افرادی که عضو این انجمن می‌شوند تنها به دلیل علاقه‌شان به کوهستان یا تاریخ محلی این منطقه است، اما همان‌طور که اشاره کردید من ریاست انجمن نجوم لس‌آنجلس را نیز به عهده داشته‌ام. این انجمن گروه نجوم بسیار بزرگی است. البته ریاست من مربوط به 30 سال پیش می‌شود و از آن تاریخ تاکنون خیلی چیزها تغییر کرده، اما هدف اصلی یکسان باقی مانده است. این هدف اصلی عبارت است از گردآوردن منجمان آماتور کنار هم تا بتوانند فعالیت‌های خود را با دیگران در میان بگذارند و همین‌طور طراحی برنامه‌هایی که انجام آنها از عهده افراد به تنهایی بر نمی‌آید. ماهیت این برنامه‌ها بستگی به علاقه اعضای انجمن و نیازهای مخاطبان دارد. بعضی از انجمن‌ها فقط به برگزاری جلسات و گردهمایی‌هایی اکتفا می‌کنند که در آنها توضیحاتی در باره جدیدترین موضوعات مطرح در ستاره‌شناسی ارائه می‌شود یا برنامه‌هایی برای بازدید از رصدخانه و دیگر تجهیزات نجومی تدارک دیده می‌شود اما برخی مواقع گروه‌ها ممکن است برنامه‌های فعال‌تری را تدارک ببینند، مانند برنامه‌های رصدی یا گشت‌هایی برای عکاسی نجومی.

زمانی که من رئیس انجمن نجوم لس‌آنجلس بودم، رصدخانه‌ای در یک منطقه تاریک در بیرون شهر ساختیم و رصد آسمان به بخش عمده‌ای از فعالیت‌های ما تبدیل شد. در ضمن گردهمایی‌های ماهانه رصدهای عمومی، مهمانی‌های نجومی و فعالیت‌های آموزشی عمومی و ترویجی را نیز انجام می‌دادیم. البته بعضی وقت‌ها، گروهی با علاقه مشخص و ویژه تشکیل می‌شود، مثل گروهی که علاقه‌مند به عکاسی نجومی است و به مناسبت علاقه آنها تعداد بسیار زیادی از چنین گروه‌هایی می‌توانند حول این علاقه مشترک شکل بگیرند و از ستاره‌شناسی لذت ببرند. مسوولان گروه‌های نجومی باید زمینه‌های جدید فعالیت‌ها را شناسایی و آنها را وارد برنامه‌ها کنند و همین‌طور با پول‌هایی که از حق عضویت دریافت می‌شود برای اجرای برنامه‌هایشان برنامه‌ریزی کنند.

رویکردهای رایج در جامعه نجوم آماتوری ایالات متحده چیست؟

تقریبا همه گروه‌ها و انجمن‌های نجومی در اینجا ملاقات‌های منظمی دارند که با سخنرانی‌ها و ارائه کارها همراه است. در ضمن معمولا برنامه‌های رصد گروهی منظمی چه برای اعضا در نقاط تاریک کشور و چه برای عموم در شهرها را برگزار می‌کنند. این وجه تشابه و عملکرد مشترک آنهاست، یعنی فرصتی را فراهم کنند که علاقه‌مندان نجوم در آنجا گردهم جمع شده و علاقه خود به آسمان را به هم به اشتراک بگذارند. البته از دل این نشست‌ها ممکن است ایده‌های جدیدی بیرون بیاید و اجرا شود، اما بخش مشترک فضای فعالیت گروه‌ها در اینجا همین موارد است.

می‌دانید که جامعه نجوم آماتوری ایران بر خلاف بسیاری از نقاط دیگر دنیا، جامعه‌ای جوان به شمار می‌رود. دیدگاه شما به جامعه نجوم آماتوری ایران چیست؟

من از 10 سال پیش که برای اولین بار به ایران آمدم، تحت‌تاثیر فعالیت‌های جامعه نجوم آماتوری ایران قرار گرفتم. ابتدا به نظر می‌آمد مشکل مهمی که در راه فعالیت این گروه‌ها وجود دارد کمبود تلسکوپ‌های مناسب برای کارهای جدی نجومی باشد، اما الان منجمان آماتور ایرانی به بازه وسیعی از بهترین ابزارهای نجومی دسترسی دارند. اگرچه در برخی رشته‌ها مانند عکاسی نجومی تجربه طولانی وجود دارد، اما منجمان ایرانی بسرعت مسائل را آموخته‌اند و کار خود را ارتقا داده‌اند.

شما بارها به ایران سفر کرده‌اید و در باره نجوم ایران مقالاتی در معتبرترین نشریات نجومی جهان از قبیل اسکای اند تلسکوپ، آسترونومی و... نوشته‌اید. آیا در طول این بازه آشنایی خود تغییری در سطح عمومی نجوم آماتوری ایران احساس کرده‌اید؟

همزمان با این‌که ابزارهای بیشتری در دسترس منجمان آماتور قرار گرفت، سطح فعالیت‌های نجوم نیز افزایش یافته است. شور و اشتیاق و فداکاری منجمان آماتور ایرانی به آنها کمک کرد تا بسرعت مسیر طولانی را بپیمایند. وقتی برای اولین بار در سال 1999 به ایران سفر کردم در باره این سفر مقاله‌ای در مجله اسکای‌اند تلسکوپ نوشتم و در آنجا توضیح دادم، اگرچه این شور و اشتیاق وجود دارد، اما سختی‌هایی زیادی نیز در مقابل راه منجمان آماتور ایران هست. در آن هنگام، تنها 30 تلسکوپ 8 اینچ یا بزرگ‌تر در ایران برای علاقه‌مندان نجوم آماتوری بود، اما الان اوضاع کاملا دگرگون شده، این تعداد افزایش و به همین مقیاس، سطح نجوم آماتوری ایران نیز ارتقا یافته است.

شما بنیانگذار منجمان بدون مرز هستید. چنین ایده‌ای از کجا شکل گرفت و قرار است این انجمن چه کارهایی انجام دهد؟

منجمان بدون مرز تاسیس شد تا پلی را میان مشتاقان ستاره‌شناسی در سراسر جهان ایجاد کند. نجوم علاقه‌ای جهانی و مشترک میان مردم همه نقاط زمین به شمار می‌رود و تقریبا در همه کشورها باشگاه‌ها یا انجمن‌های نجومی وجود دارند. وقتی از اولین سفرم به ایران بازگشتم توانایی نجوم برای ایجاد ارتباط میان مردم جهان حتی از فراز شکاف‌های عمیق شدم. همچنین متوجه شدم سخنرانی‌های من درباره نجوم ایران که در آمریکا برگزار کردم به‌طور موفقیت‌آمیزی باعث ایجاد درک بهتری از ایران برای مخاطبانمان شده است. این برنامه‌ها موجب شد مخاطبان من با چهره‌ای واقعی از منجمان آماتور ایرانی آشنا شوند و چهره‌ای از ایران ببینند که کاملا متفاوت با آن چیزی بود که در اخبار می‌دیدند. پس از این‌که سال 2006 به کردستان عراق سفر کردم و برای علاقه‌مندان نجومی که دسترسی چندانی به ابزارهای مناسب نداشتند؛ تعدادی ابزار بردم، تصمیم گرفتم انجمنAWB را تاسیس کنم تا علاقه‌مندان به این موضوع را از سراسر جهان گردهم آوردم.

عضویت در این شبکه نجومی به چه صورت است و چه نوع کارهایی از سوی گروه‌های عضو انجام خواهد شد؟

همه گروه‌های نجومی با هر نوع فعالیتی که دارند؛ می‌توانند به عضویتAWB درآیند و ما به آنها خوشامد می‌گوییم. در واقع همه گروه‌ها اگر با ایده اصلی این انجمن که ایجاد ارتباط میان افراد با علاقه‌مندی یکسان در سراسر جهان است ‌ همراه باشند، می‌توانند عضوAWB شوند. با وجود این ما در این مرحله عضویت فردی در انجمن نداریم. افراد مستقل می‌توانند در سایت ما ثبت‌نام کنند و خبرنامه ما را دریافت کنند و در جریان رویدادهایAWB قرار گیرند؛ با رشد این شبکه، فرصت‌های بیشتری ایجاد خواهد شد و برنامه‌هایی معرفی می‌شوند که هم گروه‌ها و هم افراد مستقل بتوانند در آنها شرکت کنند.

از همکارانتان درAWB برای ما بگویید؟

ما همکاران و حامیان زیادی داریم که تعداد آنها هم با گسترش شبکه و تعریف برنامه‌ها در حال افزایش است. در حال حاضر، یکی از پروژه‌های ما پروژه جهان در شب یاTWAN است که از سوی برگزارکننده سال جهانی نجوم نیز یکی از پروژه‌های ویژه این سال نام گرفت. در این پروژه، بهترین عکاس‌های مناظر نجومی جهان گردهم جمع شده‌اند تا مجموعه بی‌نظیری از عکس‌هایی را تهیه کنند که شکوه آسمان را کنار میراث طبیعی و فرهنگی و تاریخی بشر در سراسر جهان به نمایش می‌گذارند؛ البته این پروژه که یکی از پروژه‌هایAWB است؛ در حال حاضر به طور مستقل به فعالیت ادامه می‌دهد و ما هم از آنها حمایت می‌کنیم. سازمان‌های دیگری که همراهان و حامیان ما به شمار می‌روند، در برنامه‌های مرتبط، همکاری متقابلی را باAWB انجام می‌دهند، به عنوان مثال انجمن سیاره‌ای و انجمن ملی فضا کنار سازمان‌ها و گروه‌های کوچک‌تر با ما همکاری می‌کنند. یکی دیگر از برنامه‌هایی که همکاری جدی باAWB دارد پروژه سال جهانی نجوم است که از سوی اتحادیه جهانی نجوم و یونسکو حمایت می‌شود. AWB مدیریت و برنامه‌ریزی یکی از پروژه‌های پایه‌ای این سال را به عهده داشت و مذاکراتی برای ادامه برخی پروژه‌های این سال پس از پایان سال 2009 از سوی منجمان بدون مرز در جریان است و همین‌طور مذاکراتی با دیگر حامیان ما در جریان است تا بتوانیم برنامه‌های سال 2010 را گسترش دهیم.

شما بارها به واسطه فعالیت‌های ترویجی خود مورد تقدیر قرار گرفته‌اید که شاید یکی از مهم‌ترین آنها، نامگذاری یکی از سیارک‌های منظومه شمسی به نام شما بود، اخیرا نیز جایزه معتبر بروس بلیر را که به نوعی نوبل نجوم آماتوری است، دریافت کرده‌اید.

بله این واقعا افتخار بزرگی برای من بود که جایزه سال 2009 جی بروس بلیر را دریافت کنم؛ جایزه‌ای که سالانه به افرادی اهدا می‌شود که نقش قابل توجهی در افزایش توجه مردم به نجوم از طریق فعالیت‌های ترویجی ایفا کرده باشد. البته من کاری که انجام می‌دهم، بشدت برایم لذت بخش است و نتیجه‌اش پاداش راضی کننده‌ای برایم به شمار می‌رود، اما نمی‌توانم انکار کنم که مورد تقدیر قرار گرفتن از سوی همکارانم، بسیار رضایت بخش است.

شما قبلا در بارهTWAN صحبت کردید، طرحی بین‌المللی و بسیار موفق که بنیانگذار آن، بابک امین تفرشی یکی از اعضای ارشد AWBاست. چرا این پروژه مهم است؟

پروژه جهان درشب(TWAN) که می‌توانید وب سایت آن را در نشانیwww.twanight.org مشاهده کنید، موفقیت بسیار بزرگی را در جریان پروژه سال جهانی نجوم(2009 )IYA به دست آورد. این پروژه قبل از سال 2009 آغاز به کار کرد و بلافاصله به موفقیتی خیره‌کننده دست یافت. مسوولان پروژه سال جهانی نجوم بلافاصله پس از اعلام عمومی این پروژه و قبل از آغاز سال 2009 با ما تماس گرفتند و خواستند این پروژه به طور رسمی به بخشی از جشن جهانی بزرگداشت سال جهانی نجوم وارد شود و به این ترتیب، این پروژه اولین پروژه‌ای شد که دبیرخانه سال جهانی نجوم، آن را با نام پروژه‌های ویژه معرفی کرد. جهان در شب تصاویر نجومی را تهیه می‌کند که واقعا برای مردم ملموس و قابل درک هستند. چیزهایی که مردم می‌توانند در اتحاد میان زمین و آسمان ببینند؛ اما واقعیت این است که بسیاری از مردم هیچ‌گاه شانس دیدن آسمان از نقاطی تاریک را نداشته‌اند یا نمی‌دانند چه زمانی مثلا مقارنه یا اجتماع سیارات اتفاق می‌افتد که بتوانند آنها را در موقعیت جغرافیایی یا تاریخی ویژه‌ای رصد کنند، فرصت دیدن آنها به مردم اجازه می‌دهد آنچه را نیاکان ما تا همین اواخر به عنوان بخشی از زندگی خود تجربه می‌کرده‌اند، مشاهده کنند. من فکر می‌کنم یکی از وجوه مهم این پروژه این است که به بهترین شکل به مردم کمک می‌کند تا منابع فرهنگی را که تا زمان باقی مانده‌اند، در کنار زیبایی‌های آسمان ببیند و آنها را درک کنند، واقعا دیدن واکنش‌های مردم از تماشای این تصاویر، هیجان‌انگیز است. این تصاویر در یک کلام چشم آنها را باز می‌کند.

چند روز پیش سال جهانی نجوم به پایان ‌رسید. به نظر شما آیا این سال با موفقیت سپری شد و آیاAWB برای پس از سال 2009 برنامه‌ای دارد؟

به نظر من، پروژه2009 IYA از بسیاری جهات موفقیتی کامل بود. میلیون‌ها نفر از مردم جهان توجه بیشتری به نجوم و اهمیت این دانش نشان دادند؛ اما کارهای بسیاری مانده است که باید به انجام برسد. نقشه‌ها و طرح‌های زیادی وجود دارد که باید روی آنها کار شود تا پایداری موفقیت‌های این سال تضمین شود. AWB نیز در این زمینه، برنامه‌های خود را ادامه خواهد داد. برنامه‌هایی مانند امتداد 100 ساعت نجوم که بزودی جزئیات آن اعلام می‌شود. منجمان بدون مرز به همراهی شبکه‌ای از رصدگران خیابانی که برنامه‌های عمومی برای مردم ترتیب می‌دهند قصد دارند با این برنامه شور و اشتیاق 100 ساعت نجوم را در سال 2010 و فراسوی آن ادامه دهند. همچنین برنامه‌های جدیدی بر اساس آنچه از تجربه سال جهانی نجوم آموخته‌ایم، برای آینده طراحی خواهیم کرد.

در پایان، نکته دیگری هست که بخواهید با خوانندگان ما مطرح کنید ؟

اولین سفرم به ایران، سال 1999 بود که آن زمان، بازدیدهای زیادی از این کشور داشتم، اما حالا 4 سال از آخرین سفرم به ایران می‌گذرد و واقعا دلم برای ایران تنگ شده است. مطمئن باشید در اولین فرصتی که به دست بیاورم، به ایران باز خواهم گشت.

 

100 ساعت نجوم و شب‌های گالیله‌ای

این که چند نفر در این پروژه مشارکت کردند و چگونه این برنامه مدیریت شد؛ صادقانه باید بگویم نمی‌دانم! واقعا پروژه بزرگی بود که از همه انتظارها و پیش‌بینی‌ها فراتر رفت. ما در سراسر جهان شاهد بیش از 2300 برنامه در این پروژه بودیم که در سایت ما برنامه‌های خود را ثبت کردند؛ ولی می‌دانیم گروه‌های دیگری نیز برنامه داشتند که برنامه خود را ثبت نکرده بودند. بیشتر برنامه‌ها شامل برنامه رصدهای عمومی می‌شد و چنین نمایش‌های عمومی بود که به کلید موفقیت این پروژه تبدیل شدند. ده‌ها هزار از منجمان آماتور در خلال این برنامه‌ها به میان مردم آمدند و با معرفی و تبلیغ برنامه‌های خود و کل پروژه 100 ساعت نجوم، آن را به بزرگ‌ترین برنامه این سال تبدیل کردند. گروه هماهنگ کننده این پروژه از مسوولان پروژه‌ها و برنامه‌های متنوعی تشکیل شده بود که مسوولیت برنامه‌ها را در مناطق مربوط به خود به عهده داشتند. اما به نظر من، کار بسیار مهمی که صورت گرفت؛ این بود که ما از همه پتانسیل موجود در شبکه‌های اجتماعی گوناگون استفاده کردیم تا افراد بیشتری را وارد این رویداد جهانی کنیم.

شب‌های گالیله‌ای نیز که به یاد بود نخستین رصدهای گالیله برگزار شد، در واقع امتداد 100 ساعت نجوم بود و به دلیل موفقیت چشمگیر آن شکل گرفت. همه معتقد بودند کاری که در 100 ساعت نجوم انجام داده‌ایم، آنقدر خوب و موثر بوده است که نباید همان جا رهایش کنیم و باید آن را ادامه داد. شب‌های گالیله‌ای تمرکز خود را بر نجوم خیابانی قرار داد و منجمان آماتور ابزارهای خود را به خیابان‌ها آوردند و به مردم عادی این فرصت را دادند که ماه، مشتری و دیگر شگفتی‌های آسمان شب را از پشت تلسکوپ مشاهده کنند.