پوريا ناظمی

ادای دين به کلارک

برای من نام سی کلارک نام بزرگی است که انگيزه بسياری از فعاليتهای علمی را در نسل بعدی زنده می کند شايد به همين دليل بود که مقاله ای در باره او نوشتم تا به بهانه ۶۰ امين سال ژيشنهاد مدارهای کلارک ياد او را زنده کرده باشيم

(به نقل از جام جم)

 

شما مي توانيد آينده جهان را تغيير دهيد؛ اين جمله اي است که اگر آن را خطاب به شما ادا کنند، احتمالا به خود خواهيد گفت اين يک شوخي بي مزه است. مگر در عصر حاضر يک انسان مي تواند به تنهايي جهان را تغيير دهد؟
اگر اين مطلب را حدود 60سال پيش به نوجواني انگليسي که در فضاي پاياني جنگ جهاني ، مقاله کوتاهي براي يکي از نشريات دنياي ارتباطات مي نوشت نيز مي گفتيد او هم چنين گماني را در ذهن خود مرور مي کرد؛ اما 60سال گذشت و آن نوجوان اينک به دوران کهنسالي رسيده و جهان ، مردي را که با ايده پيشگامانه خود مرزهاي دانش را گسترش داد، مي ستايد.
آرتور سي کلارک ، نويسنده و پژوهشگر علمي همان نوجوان 60سال پيش است ؛ مردي که ارتباطات ماهواره اي ما را سالها قبل از پرتاب نخستين ماهواره به فضا پيش بيني کرد.
آرتور چارلز کلارک ، با چهره اي خسته و شکسته آرام روي صندلي چرخدار خود در منزل ويلايي اش در سريلانکا نشسته و گرد گذر ايام را بر چهره او بوضوح مي توان مشاهده کرد.
او به گذشته اي پر بار مي نگرد که رشک بسياري از فعالان علمي را برمي انگيزد و از سوي ديگر هنوز به افق پيش رو مي نگرد و او هنوز اميدوار است نسلي را تربيت کند که آينده را تغيير دهند، همان طور که خود او چنين نقشي را در تحول علم جهان داشته است.
16دسامبر 1917، روزي بود که آرتور قدم بر اين سياره گذاشت ، در روستاي مين هد در منطقه سامرست. او اگرچه خيلي زود پدر خود را از دست داد و مجموعه اي از کارهاي مزرعه پدري را مي بايست برعهده مي گرفت ؛ اما اين موضوع هيچ گاه نتوانست از علاقه او به عرصه هاي نوين دانش کم کند.
او از دوران کودکي به داستان هاي علمي تخيلي بسيار علاقه مند بود و در حالي که ديگر کودکان هم سن او به فعاليت هاي بازيگوشانه مشغول بودند، آرتور تلسکوپ هاي کوچک مي ساخت يا راکتهاي دست ساز را تجربه مي کرد؛ فعاليت هايي که آينده کلارک را مشخص کرد.
در خلال جنگ جهاني دوم ، آرتور به نيروي هوايي بريتانيا پيوست تا روي يکي از موضوعات محرمانه و پيشگام آن دوران به تحقيق بپردازد، مردي که پيش از آن با عضويت در انجمن بين سياره اي انگلستان علاقه خود را به تحقيقات فضايي آشکار کرده بود. در ارتش فرصت يافت تحقيقات خود را در حوزه رادارها تمرکز دهد.
آن سالها رادار، يکي از مهمترين ابزارها و فناوري هايي بود که مي توانست آينده جنگها را دگرگون کند، اگرچه گذشت زمان ثابت کرد رادارها و اصول راداري زندگي صلح آميز مردم را نيز ترقي داده بود.
پس از پايان جنگ ، کلارک تحصيلات خود را در رشته رياضيات و فيزيک به پايان برد؛ اما نشانه هاي آغاز عصر جديدي به چشم مي خورد و شاهد حساس کلارک اين دوره را احساس کرده بود.
او سال 1945و 12سال پيش از آن که نخستين ساخته دست بشر بر گرانش سياره مادر غلبه کند و شوروي ها اسپوتينک يک را در مدار زمين قرار دهند، در يکي از جملات مربوط به ارتباطات بي سيم مقاله اي نوشت با عنوان «رله فرازميني ».
او در اين مقاله پيشنهاد کرد ايستگاه هايي در مدار زمين و در فاصله مشخصي که محاسبات او نشان مي داد قرار داده شوند که بتوانند نقش رله کننده امواج راديويي و تلويزيوني را بر عهده گيرند.
اين ايده از آنجا نشات گرفته بود که آن سالها عملا امکان پخش گسترده برنامه هاي راديويي و تلويزيوني وجود نداشت و با کمک سيستم هاي زميني مناطقي که نسبت به فرستنده فاصله زيادي داشتند دچار افت کيفيت در امواج مي شدند. کلارک در اين مقاله پيشنهاد کرده بود ماهواره هايي روي مداري که با خط استواي زمين موازي است در ارتفاع مشخص از سطح قرار گيرند.
اگر اين اتفاق رخ مي داد بنابر قوانين مداري سرعت چرخش ماهواره به دور زمين با سرعت چرخش سياره ها به دور خود برابر مي شد و به اين ترتيب براي ساکنان زمين اين ماهواره در يک نقطه آسمان قفل مي شد و شما کافي بود تا گيرنده يا فرستنده هاي خود را به سوي آن تنظيم کنيد.
اين مقاله در آن سال مورد اقبال عمومي قرار نگرفت ؛ اما سالها پس از آغاز عصر فضا مورد توجه مجدد قرار گرفت و سرانجام ماهواره ها به چنين مداري که به ماهواره هاي زميني ثابت موسومند، اعزام شدند تا ارتباطات مخابراتي را گسترش دهد و اينک اين مدارها گاهي به افتخار آرتور سي کلارک ، مدار کلارک ناميده مي شود.
اين روزها تصور زندگي بدون حضور ماهواره هايي در اين مدارها عملا غيرقابل باور است. اکثر ارتباطهاي تصويري که جهان را به دهکده اي کوچک تبديل کرده. اينترنت ، سيستم هاي بانکي و... به واسطه حضور اين ماهواره هاست که نقش پررنگ کنوني خود را يافته اند.
اهميت ايده کلارک در آن بود که پيش از آن که جهان ضرورت فعاليت او را درک کند و پيش از آن که نيازمند اين ابزار جديد باشد، ايده آن را گسترش داد.

ارباب داستان هاي علمي - تخيلي
کساني که به داستان هاي علمي تخيلي علاقه مندند، همواره نام سي کلارک را به عنوان نويسنده اي تاثيرگذار در اين سبک نگارش به ياد خواهند آورد.
او به همراه ايزاک آسيموف نامهاي جاودان اين عرصه در عصر جديد هستند. مرداني که قدرت تخيل خود را به دانش روز مجهز کردند تا ذهن بسياري از علاقه مندان علوم را به سوي آينده راهنمايي کند.
شايد معروف ترين شاهکار آرتور سي کلارک که سالهاست آرامش سري لانکا را بر زندگي مدرن شهري ترجيح داده است 2001يک اوديسه فضايي باشد.
او و کوبريک توانستند روايتي سينمايي از اين داستان علمي تخيلي را عرضه کنند که يکي از معناگرايانه ترين فيلمهاي جهان را به تاريخ معرفي کنند. اما شايد مهمترين تفاوت سي کلارک با ديگر نويسندگان علمي تخيلي در چند لايه بودن داستان هايي بود که به رشته تحرير درمي آورد.
او در زير لايه اي از مفاهيم علمي و آينده نگري هاي تخيلي لايه هاي ظريفي از مفاهيم انساني را در داستان هاي خود قرار مي داد تا ديدگاه هاي فلسفي خود را از اين طريق به گوش مردم جهان برساند. 2001يک اوديسه فضايي ، راما و اثر کمتر شناخته شده او يا «پايان طفوليت» همگي از چنين خصوصياتي بهره مندند.
در اين سه اثر که اوديسه و راما هر يک در چندين جلد و قسمت نگارش يافت کلارک دغدغه هاي جدي خود را درخصوص تکامل نوع انسان در آينده مطرح مي کند. در پايان طفوليت ، مهاجمان فضايي بشر را نه با سلاحهاي خوفناک خود که با کمک در اختيار گرفتن پرورش نسل آينده کودکان بشر انجام مي دهند، در اوديسه نوعي رجعت روحاني انسان روايت مي شود که با کمک فناوري پيشرفته خود توانسته است از دام ماده عبور کند و خود را در ساختارهاي انرژي تجسم بخشد.
به اين ترتيب ، مردي که آينده دانش را ترسيم مي کرد توجه مخاطبانش را به نسل آينده اي جلب مي کند که با وجود تمام پيشرفت هاي تخيلي اثر دغدغه تحول را دارد. کلارک اما در مقام يک محقق علمي خود را در مرزهاي بسته و مسدود علم کلاسيک مسدود نمي کند و چراغ دانش در دست سعي مي کند نوري به خانه تاريک اوهام و شبه علم بيندازد.
به همين دليل از عالم ارواح گرفته تا جادوي سرخپوستان و هيولاهاي کوهها را به چالش مي کشد و سعي مي کند با نقد علمي آن در مجموعه تلويزيوني کم نظيري که با نام جهاني شگفت انگيز آرتور سي کلارک پخش شده است ، واقعيت را از تخيل تميز دهد.
سي کلارک که هنوز از تلسکوپ 10اينچ خود به فضا مي نگرد و عشق خود را به آسمان نمي تواند پنهان کند، شايد يکي از محبوب ترين دانشمندان جهان باشد. امروز دنياي علم شصتمين سالگرد پيشنهاد او را گرامي مي دارد تا شواليه کلارک نمادي باشد از دانشمتد همه جانبه نگر عصر امروز.